SKRÓTY - קיצורים [kicurim]
Skróty tworzone są z jednego wyrazu, zwykle poprzez pozostawienie paru pierwszych liter
i odrzucenie reszty. Na końcu stawiamy apostrof (geresz).
Skróty zwykle czyta się (wymawia) tak samo jak pełny wyraz z którego powstały.
Np:
| skrót |
wymowa |
pełne słowo |
znaczenie |
| אונ' |
uniwersita |
אוניברסיטה |
uniwersytet |
| דק' |
daka |
דקה |
minuta |
| וכד' |
we-chadome |
וכדומה |
itp. |
| וכו' |
we-chulej |
וכלי |
itd., etc. |
| מס' |
mispar |
מספר |
numer |
| עמ' |
amud |
עמוד |
strona |
| פרופ' |
profesor |
פרופסור |
prof. |
| ר' |
rabi |
רבי |
rabin |
| ר' |
re’e |
ראה |
zobacz |
| רח' |
rechow |
רחוב |
ulica |
Nietypowe kicurim:
| skrót |
wymowa |
pełne słowo |
znaczenie |
komentarz |
| ד"ר |
doktor |
דוקטור |
dr |
jedyny kicur z cudzysłowem w środku, powstał z pierwszej i ostatniej litery wyrazu |
| א' |
alef |
אשור |
potwierdzam |
wojskowy skrót o nietypowej wymowie ("alef" zamiast "iszur") |
| י-ם |
jeruszalajim |
ירושלים |
Jerozolima |
chyba jedyny z kreseczką w środku |
Częstym wśród Izraelczyków błędem jest zapisywanie zwykłych skrótów (kicurim) z kropką na końcu albo z cudzysłowem w środku, zamiast z apostrofem na końcu.
AKRONIMY - ר"ת [raszej tewot]
Akronimy tworzone są z pierwszych liter kilku wyrazów (raszej tewot dosł. oznacza głowy/początki wyrazów). W niektórych akronimach występuje więcej liter z wyrazów macierzystych (tzn. nie tylko pierwsze). Przed ostatnią literą skrótowca umieszcza się cudzysłów (gerszajim). Rzadziej stosowane są też kropki lub inne niepoprawne i niestandardowe rozwiązania.
Różne akronimy wymawia się na różne sposoby. Najbardziej charakterystycznym jest czytanie akronimu tak, jakby był samodzielnym wyrazem.
Obecność ostatniej litery w formie sofit sugeruje ten sposób wymowy.
Standardowo sylaby tworzy się dodając do spółgłosek samogłoskę a. Np.:
| skrót |
wymowa |
rozwinięcie |
znaczenie |
| תנ"ך |
tanach |
תּוֹרָה נְבִיאִים כְּתוּבִים |
Biblia (Tora, Prorocy, Pisma) |
| נתב"ג |
natbag |
נְמַל תְעוּפָה בֶּן גוּריוֹן |
Port Lotniczy im. Ben Guriona |
| מזכ"ל |
mazkal |
מַזכִּיר כּלָלִי |
sekretarz generalny |
| כ"ץ |
kac |
כּוֹהֵן צֶדֶק |
Katz (nazwisko) |
| ש"ח |
szach |
שֶקֶל חָדָש |
nowy szekel izraelski (NIS) |
| ז"ל |
zal |
זִכְרוֹנוֹ לִבְרָכָה |
świętej pamięci |
| ד"ש |
dasz |
דרִישַת שָלוֹם |
pozdrowienia |
Zdarza się jednak, że do zwokalizowania skrótowca wykorzystuje się też inne samogłoski:
| skrót |
wymowa |
rozwinięcie |
znaczenie |
| רש"י |
raszi |
רַבִּי שלֹמֹה יִצחָקִי |
Raszi |
| יו"ר |
jor |
יוֹשֵב רֹאש |
przewodniczący |
| או"ם |
um |
הָאוּמוֹת הַמְאוּחָדוֹת |
ONZ |
| מוצ"ש |
mocAsz |
מוֹצָאֵי שַבָּת |
sobotni wieczór |
Czasami, gdy litery skrótowca przypadkowo układają się w jakiś istniejący wyraz (lub bardzo podobny),
celowo tak dobiera się samogłoski, aby wymowa akronimu była taka sama jak tego wyrazu
(zwłaszcza gdy dobrze się on kojarzy). Np.:
| skrót |
wymowa |
rozwinięcie |
znaczenie |
komentarz |
| אש"ל |
eszel |
אֲכִילָה, שתִייָה, לִינָה |
zakwaterowanie z wyżywieniem (dosł.: jedzenie, picie, nocleg) |
Słowo "eszel" oznacza tamaryszek. |
| חדו"א |
chedwa |
חֶשְׁבּוֹן דִּיפֶרֶנְצְיָאלִי וְאִינְטֶגְרָלִי |
rachunek różniczkowy i całkowy |
Słowo "chedwa" oznacza "radość". |
Akronimy składające się tylko z dwóch liter często wymawia się nie jak słowo, ale literując (wymawiając pełne nazwy liter).
Ostatnia litera nie przybiera wtedy formy sofit. Np.:
| skrót |
wymowa |
rozwinięcie |
znaczenie |
| נ"מ |
nun mem |
נֶגֶד מְטוֹסִים |
przeciwlotniczy |
| נ"ב |
nun bet |
נִזכַּרתִי בְּדָבָר |
P.S., post scriptum
(dosł. "przypomniałem sobie coś") |
Jednak duża część akronimów, niezależnie od swojej długości, nie jest ani wymawiana jako słowo, ani literowana,
ale zawsze musi być w pełni rozwijana.
Obecność ostatniej litery w postaci zwykłej (nie-sofit) sugeruje właśnie taki sposób czytania. Np.:
| skrót |
wymowa |
rozwinięcie |
znaczenie |
| א"י |
erec israel |
ארץ ישראל |
Izrael |
| ע"י |
al jedej |
על-ידי |
przez |
| ע"פ |
al-pi |
על-פי |
według |
| פ"נ |
po nitman |
פה נטמן |
tu spoczywa |
| ר"ת |
raszej tewot |
ראשי תיבות |
akronim/-y |
| קמ"ר |
kilometer rawua |
קילומטר רבוע |
kilometr kwadratowy |
| תה"פ |
toar ha-poal |
תואר הפועל |
przysłówek |
| בד"כ |
be-derech klal |
בדרך כלל |
zwykle, ogólnie |
| תפו"א |
tapuach adama |
תפוח אדמה |
ziemniak - dosł. jabłko ziemne |
Nietypowe akronimy:
| skrót |
wymowa |
rozwinięcie |
znaczenie |
komentarz |
| במ"מ |
bet-me-mem |
בּדִיקָת מַחֲלוֹת מְדַבְּקוֹת |
test na choroby zakaźne |
jeden z nielicznych dłuższych niż dwuliterowe, który jest literowany |
| רס"פ |
rasap |
רַב-סַמָל פּלוּגָתִי |
starszy sierżant kompanii |
czytany jak jedno słowo, mimo że kończy się na pe nie-sofit |
| ק"מ |
kilometer |
קִילוֹמֶטֶר |
km |
powstał z jednego wyrazu, ale złożonego z dwóch logicznie rozdzielnych części,
dlatego zalicza się go do raszej tewot |
ת'נ'צ'ב'ה'
ת.נ.צ.ב.ה
תנצב"ה |
tehe niszmato crura bicror hachajim |
תְהֵא נִשמָתוֹ צרוּרָה בִּצרוֹר הַחַיִים |
niech dusza jego będzie związana w węźle życia |
napis nagrobny zapisywany na kilka różnych sposobów |
Często obcojęzyczne skróty zapisywane są jak hebrajskie raszej tewot:
| skrót |
wymowa |
znaczenie |
| יב"מ |
aj-bi-em |
IBM |
| קג"ב |
kegebe |
KGB |
| אק"ג |
ekege |
EKG |
| יוניצ"ף |
junicef |
UNICEF |
| נאס"א |
nasa |
NASA |
Część akronimów zachowuje się, jakby były słowami także w sensie gramatycznym, np. przyjmuje różne końcówki
(liczby mnogiej, żeńską, tworzącą przymiotnik i inne). Cudzysłów (gerszajim) zawsze jednak pozostaje na swoim miejscu. Np.:
| skrót |
wymowa |
znaczenie |
אח"ם
אח"מים |
acham
achamim |
VIP
VIP-y |
מלכ"ר
מלכ"רים |
malkar
malkarim |
organizacja non-profit
organizacje non-profit |
מזכ"ל
מזכ"לית |
mazkal
mazkalit |
sekretarz generalny
sekretarz generalna |
ראשל"צ
ראשל"צי |
raszlac
raszlaci |
Rishon Le-Zion (miasto)
pochodzący z Rishon Le-Zion |
זבש"ך
זבש"ם |
zabaszcha
zabaszam |
to twój problem
to ich problem |
W końcu – niektóre akronimy z czasem całkiem przemieniają się w zwykłe słowa.
Np. słowo תפוז [tapuz] - pomarańcza, pochodzi od תפוח זהב [tapuach zahaw] (dosł. złote jabłko)
i zanim stało się pełnowartościowym słowem było zapisywane jako תפו"ז.
|