Część 5. - samogłoska e
-
W pisowni pełnej z zasady nie powinno się używać litery jud do oznaczenia samogłoski e (czasem wymawianej jako "ej") zapisanej w pisowni wokalizowanej przy pomocy cere. Np.
| ktiw chaser |
ktiw male |
wymowa |
znaczenie |
komentarz |
| כֵּן |
כן |
ken |
tak |
|
| מֵת |
מת |
met |
martwy |
|
| עֵד |
עד |
ed |
świadek |
|
| זֵהֶה |
זהה |
zehe |
identyczny |
|
| גֵּאֶה |
גאה |
ge'e |
dumny |
|
| לֵאֶה |
לאה |
le'e |
znużony |
|
| שֵׂעָר |
שער |
se'ar |
włosy |
częściej jednak: שיער |
| אֵזוֹר |
אזור |
ezor |
rejon |
także: איזור |
| נֵכָר |
נכר |
nechar |
obczyzna |
widuje się też pisownię: ניכר |
| שְׂרֵפָה |
שרפה |
srefa |
pożar |
często jednak: שריפה |
| פֵּרוֹת |
פרות |
perot |
owoce |
częściej jednak: פירות |
| מֵמַד |
ממד |
memad |
wymiar |
często jednak błędnie: מימד |
| מֵרַב |
מרב |
meraw |
maksimum |
często jednak błędnie: מירב |
Wyjątki:
-
Zapisujemy przy użyciu jud samogłoskę cere, jeśli powstała ona w wyniku tzw. wydłużenia kompensacyjnego (תשלום דגש) samogłoski chirik, która byłaby w pisowni pełnej oznaczona literą jud. Niemożliwość przyjęcia przez spółgłoskę gardłową znaku dagesz (podwojenia) powoduje, że poprzedzająca ją samogłoska ulega wydłużeniu - zamiast chirik pojawia się cere:
| ktiw chaser |
ktiw male |
wymowa |
znaczenie |
komentarz |
| חֵרֵשׁ |
חירש |
cheresz |
głuchy |
|
| קֵרֵחַ |
קירח |
kereach |
łysy |
|
| שֵׁרוּת |
שירות |
szerut |
usługa |
|
| גֵּרוּשִׁים |
גירושים |
geruszim |
rozwód |
|
| חֵרוּת |
חירות |
cherut |
wolność |
|
| מְגֵרָה |
מגירה |
megera |
szuflada |
|
| הֵרָיוֹן |
היריון |
herajon |
ciąża |
w liczbie mnogiej jednak bez jud: הריונות (herjonot), ponieważ pod he jest segol |
| תֵּאָבוֹן |
תיאבון |
te'awon |
apetyt |
w odmianie jednak bez jud: תאבונו (ta'awono), gdyż pod taw jest patach |
| רֵאָיוֹן |
ריאיון |
re'ajon |
wywiad |
w liczbie mnogiej jednak bez jud: ראיונות (ra'ajonot), ponieważ pod resz jest patach |
Zjawisko wydłużenia kompensacyjnego regularnie spotykamy w czasie przeszłym czasowników pi'el, których druga spółgłoska rdzenia jest gardłowa, oraz w czasownikach nif'al, w których gardłowa jest pierwsza spółgłoska rdzenia:
| ktiw chaser |
ktiw male |
wymowa |
znaczenie |
komentarz |
| תֵּאַרְתִּי |
תיארתי |
te'arti |
opisałem |
pie'l |
| אֵרַע |
אירע |
era |
miał miejsce (zdarzył się) |
pie'l |
| גֵּרָה |
גירה |
gera |
podniecał; podrażniał |
pi'el |
| יֵעָשֶׂה |
ייעשה |
je'ase |
będzie zrobiony |
nif'al |
| לְהֵרָקֵב |
להירקב |
leherakew |
gnić |
nif'al |
Oczywiście, litera jud nie pojawia się, gdy zjawisko wydłużenia kompensacyjnego samogłoski chrik-->cere zachodzi pod przedrostkiem -מ oznaczającym przyimek "z" (ponieważ po tym przedrostku nie dopisuje się litery jud, nawet gdy wymawiany jest on jako "mi-").
| ktiw chaser |
ktiw male |
wymowa |
znaczenie |
| מֵהַלֵּב |
מהלב |
me-ha-lew |
z serca |
| מֵרוּסְיָה |
מרוסיה |
me-rusja |
z Rosji |
| מֵעַזָּה |
מעזה |
me-aza |
z Gazy |
| מֵהֹדּוּ |
מהודו |
me-hodu |
z Indii |
-
Zapisujemy przy użyciu jud samogłoskę cere w dwusylabowych rzeczownikach rodzaju żeńskiego, jeśli nie wywodzą się bezpośrednio z rzeczowników rodzaju męskiego i jeśli samogłoska cere występuje w ich wszystkich formach. Np.:
| ktiw chaser |
ktiw male |
wymowa |
znaczenie |
komentarz |
| זֵעָה |
זיעה |
ze'a |
pot |
|
| לֵדָה |
לידה |
leda |
poród |
wymawiane też "lejda" |
| קֵבָה |
קיבה |
kewa |
żołądek |
wymawiane też "kejwa" |
| רֵאָה |
ריאה |
re'a |
płuco |
|
| תֵּבָה |
תיבה |
tewa |
skrzynia; słowo |
wymawiane też "tejwa" |
a więc bez użycia litery jud zapiszemy:
| ktiw chaser |
ktiw male |
wymowa |
znaczenie |
komentarz |
| חֵמָה |
חמה |
chema |
gniew |
ponieważ w smichut nie ma samogłopski cere (chamat-). |
| מֵאָה |
מאה |
me'a |
sto |
ponieważ w smichut w miejsce cere pojawia się szwa (me'at-, me'ot-). |
| כֵּנָה |
כנה |
kena |
szczera |
ponieważ wywodzi się wprost od męskiego przymiotnika כן (ken), pisanego bez jud |
| מֵתָה |
מתה |
meta |
martwa |
bo pochodzi od męskiego מת (met). |
| עֵדָה |
עדה |
eda |
kobieta świadek |
pochodzi od męskiego עד (ed) |
Wyjątek od wyjątku:
| ktiw chaser |
ktiw male |
wymowa |
znaczenie |
komentarz |
| שֵׁנָה |
שינה |
szena |
sen |
piszemy z jud, aby odróżnić od שנה (szana) - "rok" |
-
W pisowni pełnej nie używa się litery jud do oznaczenia samogłoski e zapisanej w pisowni wokalizowanej przy pomocy segol.
Wyjątkiem są nieliczne rzeczowniki zbudowane wg. wzorca strukturalnego (tzw. miszkal) he-segol-X-cere-X, np.:
| ktiw chaser |
ktiw male |
wymowa |
znaczenie |
komentarz |
| הֶכֵּר |
היכר |
heker |
rozpoznanie |
akcent na ostatnią sylabę |
| הֶתֵּר |
היתר |
heter |
pozwolenie |
akcent na ostatnią sylabę |
| הֶשֵּׂג |
הישג |
heseg |
osiągnięcie |
akcent na ostatnią sylabę |
| הֶצֵּעַ |
היצע |
hecea |
podaż |
akcent na przedostatnią sylabę |
[część 1]
[część 2]
[część 3]
[część 4]
[część 5]
[część 6]
[część 7]
|